بررسی فاعل و قابل بودن ذات خداوند نسبت به صورت‌های علمی موجودات از دیدگاه ابن‌سینا با تأملی در قاعدۀ وحدت جهت فعل و قبول در بسائط

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فلسفه، دانشکده فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران

چکیده

ابن‌سینا ذات خداوند را فاعل و قابل صورت‌های علمی موجودات دانسته و آن را از مصادیق وحدت جهت فعل و قبول در موجودات بسیط نسبت به لوازمشان برمی‌شمارد. در این مقاله، نخست قاعدۀ وحدت جهت فعل و قبول را در بسائط توضیح داده‌ایم و سپس، با تطبیق آن بر تفسیرهای سه‌گانۀ نسبت ذات خداوند با صورت‌های علمی موجودات، نشان داده‌ایم که در هر یک از این تفسیرها معنایی خاص از فاعل و قابل بودن خداوند باید اراده شود. قبول صورت‌های علمی از ناحیۀ ذات در تفسیر شیخ اشراق به معنای قبول انفعالی، و در تفسیر ملاصدرا به معنای اتصاف، و در تفسیری دیگر به معنای عدم انفکاک از ذات تلقی شده است. وحدت فعل و قبول در هر یک از تفسیرهای سه‌گانه اشکالات و لوازمی دارد که به آنها اشاره شده است. تفسیر نخست مستلزم اجتماع دو جهت فعل و قبول در ذات است؛ تفسیر دوم تنها با وحدت و عینت صورت‌های علمی و ذات و اتحاد عقل و عاقل و معقول قابل توجیه است؛ و مطابق تفسیر سوم تعبیر از ذات به قابل صورت‌های علمی وجهی ندارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Avicenna on Activity/Receptivity of God’s Essence with respect to the Intelligible Forms of Beings: A Reading from the perspective of the Unity of Activity and Receptivity in Simple Entities

نویسنده [English]

  • sayyed mohammad entezam
Associate professor at department of philosophy, faculty of philosophy, Mofid University, Qom, Iran
چکیده [English]

 
Avicenna contends that God’s essence is active and receptive of intelligible forms and believes this to be an example of the principle of the unity of activity and receptivity in simple entities in relation to their implications. In this article, we firstly elucidate the principle. Then, by applying the principle to three different interpretations of the relation between God and the intelligible forms, we show that in each interpretation, a specific meaning of divine activity and receptivity should be taken for granted. God’s reception of the intelligible forms in Suhrawardī’s interpretation implies passive receptivity, while in Mulla Sadra it means qualification and in a third interpretation, it means inseparability from God’s essence. The unity of activity and receptivity in each interpretation has its own problems and implications. The first interpretation implies accumulation of action and reception in God’s essence. The second interpretation can be justified only if one presumes the unity and objectivity of intelligible forms and God’s essence as well as the unity of intellect and intelligible. Finally, in the third interpretation there is no reason to admit that God’s essence is receptive of intelligible forms.

 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Divine Foreknowledge
  • God’s Implications
  • Unity of Active and Receptive
  • Avicenna
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1363. المبدأ و المعاد. تحقیق عبدالله نورانی. تهران: موسسۀ مطالعات اسلامی.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1371. المباحثات. تحقیق محسن بیدارفر. قم: بیدار.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1375. الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1400 ق. رسائل ابن‌سینا. قم: بیدار.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1404ـ‌الف ق. الشفاء (الهیات). تحقیق سعید زائد. قم: کتابخانۀ آیة‌الله نجفی مرعشی.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1404‌ـ‌ب ق. التعلیقات. تحقیق عبدالرحمن بدوی. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1404ـ‌ج ق. الشفاء (المنطق). تحقیق سعید زائد. قم: کتابخانۀ آیة‌الله نجفی مرعشی.

بهمنیار، ابن مرزبان. 1375. التحصیل. تحقیق مرتضی مطهری. تهران: دانشگاه تهران.

رازی، فخرالدین. 1411 ق. المباحث المشرقیة. قم: بیدار.

سبزواری، ملاهادی. 1981 م. التعلیقه علی الاسفار. بیروت: دار احیاء التراث.

سهروردی، شهاب الدین. 1375. مجموعه مصنفات. تحقیق هانری کربن و سید حسین نصر. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

علوی عاملی، سید احمد. 1376. شرح قبسات. تحقیق حامد ناجی اصفهانی. تهران: موسسۀ مطالعات اسلامی.

مصباح یزدی، محمدتقی، 1395. شرح الهیات شفا، ج. 4. تحقیق و نگارش عبدالجواد ابراهیمی‌فر. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. 1313 ق. شرح هدایة الاثیریة. تحقیق محمد مصطفی فولادکار. بیروت: موسسة التاریخ العربی.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. 1354. المبدأ و المعاد. تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. 1360. شواهد الربوبیة. تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی. مشهد: دانشگاه.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. 1981 م. اسفار. بیروت: دار احیاء التراث.

میرداماد، محمدباقر. 1367. القبسات. به کوشش دکتر مهدی محقق و دیگران. تهران: دانشگاه تهران.

میرداماد، محمدباقر. 1376. تقویم الایمان. تحقیق علی اوجبی. تهران، موسسۀ مطالعات اسلامی.