تحلیل پیشانگارههای معرفتی و غیرمعرفتی رفتار در اندیشه فخر رازی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی ره قزوین، قزوین، ایران.

2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

در این جستار، تحلیل فخر رازی از فرآیند صدور رفتار (فعل) بررسی می‌شود. رازی رفتار انسان را نه به صورت تک‌عاملی، بلکه در بافتاری ترکیب‌یافته از مؤلفه‌های مختلف تحلیل می‌کند. بر پایه نظر رازی، رفتار برآیندی است از پیش‌انگاره‌هایی معرفتی و غیرمعرفتی؛ آگاهی مهم‌ترین ایده‌ای است که او در پیش‌انگاره‌های معرفتی تحلیل می‌کند. رازی آگاهی را به مثابه داعی فعل بررسی می‌کند و بسیاری از مؤثرات همچون اراده و مصلحت و مفسدت را بدان ارجاع می‌دهد. در تعریف رازی، داعی به عنوان آگاهی انسان به وجود لذت، خیر، کمال و سرور در فعل صورت‌بندی می‌شود. در این مقاله گذشته از تحلیل این تعریف، جایگاه عقل عملی در این آگاهی و چگونگی بهره‌وری آن از عقل نظری ترسیم شده است. بازشناسایی تلقی رازی از جایگاه پیش‌انگاره‌های غیرمعرفتی در صدور فعل در دو سطح کلامی و فراکلامی صورت‌بندی شده است. در سطح کلامی، خداباوری و خواست خدا، و در سطح فراکلامی، اختلاف ماهوی نفوس انسانی، مؤثرات معرفت‌شناختی، بافتار اجتماعی، فضای فرهنگی و گروه‌های همسالان و همکاران، ساختار بدنی و مزاجی، تغذیه، محیط و نیز مسئلۀ درونی‌سازی به عنوان زمینه‌های مهم در ایجاد و شکل‌دهی آگاهی و صدور رفتار تحلیل شده‌اند. نظریه رازی آگاهی را همواره در صدور فعل حفظ می‌کند و بر آن است که مؤلفه‌های غیرمعرفتی در آگاهی به عنوان مهم‌ترین مؤلفه نزدیک بر صدور فعل تاثیر‌گذارند و بنابراین حیثیت جانشین‌پذیری طردکننده نسبت به یکدیگر ندارند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Fakhr al-Dīn al-Rāzī on the Analysis of Epistemic and Non-Epistemic Presuppositions of Behavior

نویسندگان [English]

  • Hashem Qorbani 1
  • Fereshteh Abolhasani Niaraki 2

1 Assistant Professor of Islamic Thought Department, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.

2 Assistant professor of Islamic Philosophy and Theology Department, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

چکیده [English]

In this paper, Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s analysis of the origination process of human behavior(/action) will be discussed. Al-Rāzi analyzes human behavior not as a single-factor phenomenon, but as a multi-factor one. According to him, behavior is the result of epistemic and non-epistemic presuppositions. Awareness is the pivotal idea in his analysis of epistemic presuppositions. Al-Rāzī treats awareness as an impulse(da’i) and most of the effects such as will, expedience, and corruption are referred back to it. In al-Rāzī’s definition, da’i is formalized as the human awareness of pleasure, goodness, perfection, and happiness. In this article, after analyzing this definition and describing the role of practical reason in awareness and its utilization of theoretical reason, the authors examine al-Rāzī’s conception of the role of non-epistemic presuppositions in the origination of behavior. These views have been classified on two levels: theological and meta-theological. On the theological level, belief in God and His will; and on the meta-theological level, essential differences among human souls, epistemological effects, social context, cultural context, colleagues and peer groups, bodily structure and temperament, nutrition, environment and the issue of internalization have been analyzed as the primary grounds for the origination and development of behavior. Al-Rāzī’s theory always retains awareness in the origination of action and considers the non-epistemic factors in awareness to be the most important determinative in the origination of action; and thus denies their repulsive replaceability status with respect to each other.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fakhr al-Dīn al-Rāzī
  • Intentional Action
  • Behavior
  • Impulse(da’i)
  • Awareness
  • Non-Epistemic Factors
قرآن کریم.
ابن سینا. 1375. اشارات، در شرح اشارات خواجه طوسی. قم: نشر البلاغة.
ابن سینا. 1379. النجاة. تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
اسماعیلی، محمدعلی. 1391. «تسلسل اراده‌ها در افعال ارادی و راه‌حل‌های آن». کلاماسلامی 81.
بهمنیار. 1375. التحصیل. تصحیح استاد مطهری. تهران: دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله. 1386. رحیق مختوم. ج. 1. قم: اسرا.
رازی، فخرالدین. 1406 ق. النفس و الروح و شرح قواهما. تحقیق دکتر معصومی. تهران: افست.
رازی، فخرالدین. 1411 ق. المباحثالمشرقیه. قم: بیدار.
رازی، فخرالدین. 1420 ق. تفسیرمفاتیحالغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رازی، فخرالدین. 1986. الأربعین فی اصول الدین. قاهره: مکتبه الکلیات الأزهریه.
رازی، فخرالدین. بی‌تا. الهیاتالملخص. نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی. شماره ثبت 3921.
رازی، فخرالدین1407 ق. المطالبالعالیهمنالعلمالإلهی. تصحیح حجازی سقا. بیروت: دارالکتب العربی.
صفری، محمود، و دیگران. 1387. «نقش عوامل جغرافیایی در رفتار انسان». سرزمین 18.
غفاری، حسین، و مریم سادات زیارتی. 1394. «توحید افعالی و رابطه آن با فعل اختیاری انسان». آموزه‌هایفلسفهاسلامی17.
کاوندی، سحر، و طیبه شاددل. 1392. «تأثیر عوامل جغرافیایی بر اخلاق». اخلاق زیستی 9.
 کیلن، ملانی، و جودیث اسمتانا. 1389. رشد اخلاقی. ترجمه محمدرضا جهانگیرزاده و دیگران،. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ملاصدرا. 1381. المبدا و المعاد. به اشراف سید محمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. 1383. الحکمهالمتعالیهفیالاسفارالاربعه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. 1981. اسفار اربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نقره‌کار، عبدالحمید، و دیگران. 1389. «بررسی تأثیر محیط طبیعی بر رفتار و اخلاق از دید متفکران اسلامی و نتایج آن در طراحی محیط مصنوع». آرمان‌شهر 5.
Atkins, R., and D. Hart. 2003. "Neighborhoods, adults and the development of civic identity in urban youth." Applied developmental science 7(3).
Damasio, Antonio. 2003. Looking for Spinoza: Joy, Sorrow, and the Feeling Brain. Harvest.
Gilligan, Carol. 2003. In a Different Voice: Psychological Theory and Women’s Development. Cambridge, Massachusets, and England: Harvard University Press.
Hoffman, Martin, L. 2000. Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. Cambridge, England: Cambridge University Press.
Kohlberg, Lawrence. 1984. The Psychology of Moral Development: The Nature and Validity of Moral Stages (Essays on Moral Development, Volume 2). Harper & Row.
Nussbaum, M. C. 1999. Sex and Social Justice. New York: Oxford University Press.
Piaget, J. 1948. The moral judgement of the child. Translated by Marjorie Gabain. Free press.
Turiel, Elliot. 1985. The Development of Social Knowledge: Morality and Convention (Cambridge Studies in Social and Emotional Development). Cambridge University Press.
Whiting, B. B. and C. P. Edwards. 1988. Childeren of difrent worlds. Cambridge, MA: Harvard University Press.