دشواری‌های ابن‌سینا در پذیرش یا انکار معاد جسمانی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق(ع) (پردیس خواهران)، تهران، ایران

چکیده

ابن‌سینا در مورد معاد جسمانی در آثار مختلف خود دو موضع کاملاً متفاوت داشته است. وی گاهی، پس از اثبات عقلانی معاد روحانی، می‌گوید معاد جسمانی را بر اساس قول پیامبر (ص) می‌پذیرد و گاهی، با نقد دلایل کسانی که به معاد جسم یا جسم و روح قائل‌اند، تنها معاد نفوس را می‌پذیرد. در هر دو موضع، وی با مشکل خاصی مواجه است. ابن‌سینا هنگامی می‌تواند به جسمانیت معاد از طریق پیامبر معتقد باشد که امکان آن را نشان داده باشد، در حالی که وی امکان معاد جسمانی را مطرح نکرده است. پس از ابن‌سینا، برخی از متکلمان و حکیمان، پیش از بیان دلیل نقلی بر اثبات معاد جسمانی، امکان آن را نشان داده‌اند. دشواری دیگر ابن‌سینا هنگامی است که معاد جسمانی را، که مورد تأیید نصوص قرآنی و روایی است، انکار می‌کند. وی برای حل این مسئله می‌گوید پیامبر (ص)، برای رعایت حال مخاطبان عام، که توانایی درک معانی عقلی و سعادت و شقاوت حقیقی را ندارند، باید با بیان لذات و عقوبت‌های ملموس آن‌ها را به نیکوکاری ترغیب کند و از بدکاری و نافرمانی بترساند. ابن‌سینا با طرح نظریۀ تمثیل، به عنوان روشی خاص برای آموزش حقایق دینی به مردم، ظواهر آیات قرآنی و روایی را اشاراتی برای تفهیم معانی بلند قرآنی به مردم دانسته است. به این ترتیب، ورای معانی ظاهری این گونه آیات، معنایی باطنی و عقلی وجود دارد که باید با تأویل به آن‌ها دست یافت. پس از ابن‌سینا، برخی از اهل کلام و حکمت، با غیرقابل تأویل دانستن این گونه آیات، این راه‌حل را مردود اعلام کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ibn Sina’s Difficulties on the Adoption or Rejection of Bodily Resurrection

نویسنده [English]

  • Fatemeh Sadeqzadeh

Assistant Professor at the Department of Islamic Philosophy and Kalam, Imam Sadiq University (Women's Campus), Tehran, Iran

چکیده [English]

Ibn Sina has had two completely different positions on bodily resurrection. At times, after rational demonstration of spiritual resurrection, he declared that he merely accepts bodily resurrection by trusting the saying of Prophet and sometimes by criticizing those who believe in the resurrection of body and soul, he only accepts the resurrection of souls. The problem here is that he can believe in the corporeality of resurrection in this way only if he regards it possible and already has shown its possibility. But he has not proposed the possibility of bodily resurrection. After Ibn Sina, some theologians and philosophers have shown the possibility of bodily resurrection before asserting revealed arguments for it. Another difficulty of Ibn Sina is that he rejects bodily resurrection whereas it is confirmed by Quranic verses and valid traditions. He believes that the prophet, by taking into account the situation of general audience who do not have the ability of understanding rational concepts and true happiness and wickedness, should encourage them by stating tangible pleasures and punishments and frighten them of disobedience and wrong doing. By proposing the theory of analogy as a particular method for teaching people the religious truth, Ibn Sina has regarded the literal meanings of Quranic verses as signs of higher Quranic concepts to people. So, beyond the literal meanings of these verses, there is some esoteric and rational ones that should be attained by way of esoteric interpretation. Many theologians have not accepted this solution by asserting that the verses are not liable to allegorical interpretation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • bodily resurrection
  • possibility
  • model of analogy
  • Allegorical Interpretation
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1363)، المبدأ و المعاد، زیر نظر مهدی محقق، به اهتمام عبدالله نورانی، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل و دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1364)، رسالۀ اضحویه، ترجمۀ نامعلوم، تصحیح، مقدمه و تعلیقات حسین خدیوجم، تهران: اطلاعات، چ ۲.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1383)، اضحویه فی المعاد، تحقیق حسن عاصی، تهران: شمس تبریزی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1387)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چ ۳.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400 ق)، رسالة فی السعادة، رسائل ابن‌سینا، قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1403 ق)، الإشارات و التنبیهات، شرح نصیرالدین طوسی، شرح الشرح قطب الدین رازی، قم: دفتر نشر کتاب، چ ۲.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404 ق)، شفاء (الهیات)، مقدمه و ارجاع ابراهیم مدکور، تحقیق الاب قنواتی و سعید زاید، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1378)، شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1379)، شرح بر زاد المسافر ملاصدرا (معاد جسمانی)، تهران: امیرکبیر.
اکبری، رضا (1388)، «تصویر زندگی پس از مرگ در فلسفه ابن‌سینا»، دو فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی، دفتر اول، ش 1.
اکبری، رضا (1389)، «تأثیر تلقی ابن‌سینا از نفس بر تصویر جاودانگی»، نقد و نظر، س 15، ش 60.
الایجی، قاضی عضد الدین عبد الرحمن (1419 ق/1998 م)، المواقف، شرح السید الشریف علی بن محمد الجرجانی، حواشی عبدالحکیم السیالکوتی و حسن الچلبی بن شاه الفناری، تصحیح محمود عمر الدمیاطی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
پویان، مرتضی (1389)، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، اثبات معاد جسمانی از نگرگاه صدرالمتألهین و نقد دلایل مخالفان، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چ ۲.
التفتازانی، سعدالدین (1409 ق/1989 م)، شرح المقاصد، تحقیق و مقدمه الدکتور عبدالرحمن عمیرة، بیروت: عالم الکتب.
رازی، فخرالدین محمد (1986 م)، الاربعین فی اصول الدین، قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1381)، المبدأ و المعاد فی الحکمة المتعالیة، تصحیح، تحقیق و مقدمه محمد ذبیحی و جعفر شاه نظری، با اشراف سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1410 ق/1990 م)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ ۴.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1420 ق/2000 م)، کتاب العرشیه، تصحیح و تعلیق فاتن محمد خلیل اللبون فولادکار، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1422 ق)، شرح الهدایة الاثیریة، تصحیح محمد مصطفی فولادکار، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
غزالی، ابوحامد محمد (1414 ق/1994 م)، المضنون به علی غیر اهله، مجموعه رسائل الامام الغزالی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
غزالی، ابوحامد محمد (1422 ق/2001 م)، تهافت الفلاسفه، مقدمه و تعلیق صلاح‌الدین الهواری، صیدا‌ ـ‌ بیروت: المکتبة العصریة.
مشکاتی، محمدمهدی (1389)، «تحلیلی از مبانی فلسفی ابن‌سینا در معاد روحانی و جسمانی»، پژوهش‌های فلسفی‌ـ‌کلامی، س ۱۲، ش 45-46.
نصیرالدین طوسی، محمد (1407 ق)، تجرید الاعتقاد، تحقیق حسینی جلالی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
یزدانی، عباس (1390)، «مقایسه دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا در مورد تجرد خیال و ارتباط آن با معاد جسمانی»، الهیات تطبیقی، س ۲، ش ۶.