نقد و بررسی ادلّه توحید افعالی در اندیشه فخر رازی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

در میان اندیشمندان اشعری، فخر رازی صراحتاً از واژة توحید افعالی بهره برده و تلاش کرده تا با اقامة دلایل متعدّد عقلی و نقلی، این مسئله‌ را برهانی نماید. مقالة حاضر، ضمن بررسی تقریرهای مختلف فخر رازی از توحید افعالی، دلایل عقلی وی را در چهار دسته ـ دلایل وجودی؛ دلایل توحیدی؛ دلایل تفویض ستیزانه؛ دلایل جبرگرایانه ـ مورد ارزیابی قرار داده و به این نتیجه دست یافته است که هر چند توحید افعالی در اندیشة او یک بحث کاملاً برهانی است؛ اما همة دلایل او توان اثبات قرائتی درست از توحید افعالی را ندارد. برخی از این دلایل، توحید افعالی به معنای یگانگی خداوند در خالقیّت و فاعلیّت (نفی شریک در فاعلیّت) را اثبات می‌کند؛ برخی، توحید افعالی به معنای فاعلیّت بی‌واسطه یا باواسطة خداوند نسبت به همة افعال را اثبات می‌کند؛ برخی، هر دو معنای پیشین را اثبات می‌کند؛ برخی، تنها دلیلی بر نفی تفویض و عدم استقلال بنده در افعال است؛ برخی، قرائتی جبرگرایانه از توحید افعالی را اثبات می‌کند؛ و برخی نیز اشکالات و نواقصی دارد که از عهدة اثبات هیچ یک از قرائت­های توحید افعالی بر نمی­آید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Review and Study of the Reasons of the "Unity of The Divine Acts" from Fakhr Razi’s Viewpoint

نویسنده [English]

  • Alireza Farsinezhad
Assistant Professor at the Department of Philosophy and Kalam,University of Shiraz, Shiraz, Iran
چکیده [English]

Among Ashari scholars, Fakhr Razi explicitly used the term "Unity of The Divine Acts" and tried to prove this issue through several rational and traditional reasons. This article, by studying the different versions of the "Unity of The Divine Acts" from Fakhre Razi’s viewpoint, assessed his rational reasons in four categories - existential reasons; monotheistic reasons; anti conferment reasons; deterministic reasons - and it was concluded that although the "Unity of The Divine Acts" is a quit discursive issue from his viewpoint, but all his reasons, doesn’t able to prove the correct versions of the "Unity of The Divine Acts"; some reason proves the "Unity of The Divine Acts" means Unity of God's Creativity and Agency (denying partner agency); some, proves the "Unity of The Divine Acts" means direct or indirect agency of God to all actions; some, proves the two former means; some, is just a reason for rejection of the conferment and man dependency in actions; some, proves the deterministic reading of the "Unity of The Divine Acts"; and some also is incomplete so that it can't afford to prove none of the readings of the "Unity of The Divine Acts".

کلیدواژه‌ها [English]

  • Unity of The Divine Acts
  • Unity in Creativity
  • determinism
  • Conferment
  • Fakhr Razi
قرآن کریم.

بهشتی، احمد؛ فارسی‌نژاد، علی‌رضا (1390ش)، «فخر رازی بر سر دوراهی جبر و اختیار»، فصلنامة اندیشة دینی، ش41، زمستان 1390.

حمود، محمد جمیل (1421ق)، الفوائد البهیة فی شرح عقائد الامامیه، بیروت: مؤسسة الاعلمی‏، ج1.

خرازى، سیدمحسن (1417ق)، بدایة المعارف الالهیة، قم‏: مؤسسة النشر الاسلامی، ج1.

رازی، فخرالدین محمد بن عمر (بی‌تا)، اسرار التنزیل و انوار التأویل، تحقیق محمود احمد محمد و بابا علی الشیخ عمر و صالح محمد عبدالفتاح، بی‌جا: بی‌نا، ج1.

همو (1335ش)، الرسالة الکمالیة فی الحقائق الالهیة، تصحیح و مقدمة محمدباقر سبزواری، تهران: دانشگاه تهران.

همو (1340ش)، چهارده رساله، ترجمه و تصحیح محمدباقر سبزواری، تهران: دانشگاه تهران.

همو (1341ش)، البراهیندرعلمکلام، مقدمه و تصحیح محمدباقر سبزواری، تهران: دانشگاه تهران، ج1.

همو (1353ق)، الأربعین فی أصول الدین، حیدرآباد: بی­نا.

همو (1406ق­ ـ ­الف)، لوامع البینات، راجعه و قدم له و علق علیه طه عبدالرئوف سعد، قاهره:‏ مکتبة الکلیات الازهریة.

همو (1406ق ـ­ ب)، النفس و الروح و شرح قواهما، تحقیق محمد صفیر معصومی، تهران: بی‌نا.

همو (1407ق)، اعتقادات فرق المسلمین، تحقیق محمد معتصم بالله البغدادی، بیروت: دار الکتاب العربی.

همو (1411ق)، المباحث المشرقیة، قم: بیدار، چاپ دوم، 2ج.

همو (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربى، 40ج.

همو (1980م)، المسائل الخمسون، تحقیق احمد حجازی السقا، قاهره: المکتب الثقافی للنشر و التوزیع.

همو (1984م)، محصل أفکار المتقدّمین و المتأخّرین، راجعه و قدّم له و علّق علیه طه عبدالرئوف سعد، بیروت: دار الکتاب العربی.

همو (1987م)، المطالب العالیة، تحقیق أحمد حجازی السقّا، بیروت: دار الکتاب العربی، 9ج.

همو (1992م)، معالم أصول الدین، تقدیم و تعلیق سمیح دغیم، بیروت: دار الفکر اللبنانی.

همو (1993م)، اساس التقدیس فی علم الکلام، تقدیم محمد العریبی، بیروت: دار الفکر اللبنانی.

ربّانی گلپایگانی، علی (1381ش)، جبر و اختیار، قم: مؤسسة امام صادق(ع).

سبحانی، جعفر (1425ق)، الفکر الخالد، قم: مؤسسة امام صادق(ع‏)، ج1.

سبزواری، ملاهادی (1372ش)، شرح الاسماء الحسنی، تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: دانشگاه تهران.

همو (1380ق)، اسرار الحکم، مقدمه و حواشی از ابوالحسن شعرانی، تهران: اسلامیه.

صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم (1366ش)، شرح اصول الکافی، تصحیح محمّد خواجوى و تحقیق على عابدى شاهرودى، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج4.

همو (1419ق)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج6.

قمى، قاضی سعید (1415ق)، شرح توحید الصدوق، ‏تصحیح و تعلیق نجف­قلی حبیبی‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج1.

مکارم شیرازى‏، ناصر (1386ش)، آیات ولایت در قرآن‏، قم: نسل جوان‏، چاپ سوم‏.