نقش فطرت در اثبات مبدأ در منظومة معرفتی حکیم شاه آبادی

نویسنده

استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

آیت‌الله میرزا محمدعلی شاه‌آبادی، از بنیان­گذاران نظریة فطرت در قرن اخیر به شمار می­رود. رهیافت شاه­آبادی به نظریۀ فطرت، درون­ دینی و احیاناً آمیخته با رویکرد ذوقی و عرفانی است. در عین حال، برخی از نظریه­پردازی­های وی از پشتوانۀ فلسفی و عقلانی برخوردار است. شاه­آبادی، با تمسّک به مقتضیّات فطرت انسانی، از طرق متعدّدی به اثبات خداوند و صفات کمالی او پرداخته است. تمسّک به فطرت عشق به کمال مطلق، فطرت افتقار، فطرت امکان، فطرت انقیاد، فطرت خوفیّه، فطرت امید، فطرت حبّ اصل و بغض نقص، از جمله طرقی است که شاه­آبادی بدین منظور پیموده است. اساس دو برهان فطرت افتقار و فطرت امکان، به ترتیب، میراثی صدرایی و سینوی است که شاه­آبادی با بیانی جدید، آن را ارائه کرده اما دیگر موارد، از نوآوری­های حکیم شاه­آبادی محسوب می­شود. به نظر می­رسد که بعضی از براهین شاه­آبادی، همچون برهان فطرت انقیاد، فطرت خوف و فطرت حبّ اصل و بغض نقص، از حیث صغروی، در گفتمان عقلانی و فلسفی قابل دفاع نیست؛ اما بعضی، همچون برهان فطرت عشق و فطرت امید، قابل اتکا بوده و مورد تمسّک برخی حکمای متأخّر قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Fitrah in the Argumentation for the Existence of God from Shahabadi's Perspective

نویسنده [English]

  • Mohammad Ghafoorinezhad

Assistant Professor of University of Religions and Denominations, Qom, Iran

چکیده [English]

Ayatollah Mohammadali Shahabadi is of the founders of the theory of Fitrah (inborn disposition of human) in the last century. His approach to this subject is religious and mystical, but some of his theorizations are from philosophical and intellectual perspective. Shahabadi, resorting to characteristics of Fitrah, has proved existence of God and his attributes through various ways. Natural love to ultimate perfect, innate requirement, innate possibility, innate subjugation, innate scare, innate hope, innate love to the origin and hatred of deficiency are some of these ways. Most of these arguments are innovations of Shahabadi. I think that some of these proofs, such as the proof of subjugation, scare, love to the origin and hatred of deficiency cannot be defended in intellectual and philosophical discourse, but the others can be correct.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Theory of Fitrah
  • Innate Knowldge of God
  • Proof of Fitrah
  • Love
  • hope
  • Subjugation
  • Scare
  • Shahabadi
قرآن کریم
پیرمرادی، محمدجواد (1386)، «آیت­الله شاه­آبادی و برهان فطرت عشق بر اثبات واجب­الوجود»، حدیث عشق و فطرت؛ مجموعۀ مقالات دربارۀ آرای حکمی معرفتی آیت­الله شاه­آبادی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1372)، ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد، تهران: الزهراء، چاپ سوم.
همو (1378)، فطرت در قرآن (جلد دوازدهم از تفسیر موضوعی قرآن)، قم: اسراء.
همو (1386)، تبیین براهین اثبات وجود خدا، قم: اسراء، چاپ پنجم.
خمینی، امام روح­الله (1373)، شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رشاد، علی­اکبر (1386)، «مقدمۀ کتاب فیلسوف فطرت»، در: مرتضوی، علی­حیدر، فیلسوف فطرت؛ نگاهی به احوال و افکار عارف حکیم آیت­الله العظمی محمدعلی شاه­آبادی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
شاه­آبادی، محمدعلی (1360ـ الف)، رشحات البحار، ترجمه و شرح محمّد شاه­آبادی، تهران: نهضت زنان مسلمان.
همو (1360ـ ب)، الانسان و الفطرة، در: رشحات البحار، تهران: نهضت زنان مسلمان.
همو (1360ـ ج)، القرآن و العترۀ، در: رشحات البحار، تهران: نهضت زنان مسلمان.
صدوق، محمد بن علی بن الحسین(1361)، معانی الأخبار، قم: مؤسسة انتشارات اسلامی.
غفوری­نژاد، محمد (1389)، تطوّر تاریخی نظریۀ فطرت در فلسفه و عرفان اسلامی، پایان­نامۀ دورۀ دکتری، به راهنمایی دکتر احمد بهشتی و دکتر احد فرامرز قراملکی، دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران.
فرامرز قراملکی، احد (1380)، روش­شناسی مطالعات دینی، مشهد: دانشگاه رضوی.