بررسی معناشناسی فضایل و رذایل اخلاقی از منظر علامه طباطبایی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه اخلاق، مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.

چکیده

معناشناسی اخلاق از مباحث فلسفه اخلاق است. منظور از معناشناسی اخلاق بررسی و ارائه تعریفی از مفاهیم اخلاقی است که به تبیین حقیقت و تعیین قلمروی محکی مفاهیم اخلاقی می‌پردازد. این تحقیق به روش تحلیلی و با استفاده از تبیین‌های عقلانی به این پرسش پاسخ می‌دهد که معنای فضایل و رذایل اخلاقی و روش فهم آن معانی از منظر علامه طباطبایی چیست؟ علامه رویکرد جامعه‌شناسانه را برای معناشناسی فضایل و رذایل اخلاقی، به دلیل غیرواقع‌گرایانه و نسبی‌گرایانه بودن آن، که سبب هرج‌ومرج می‌شود، مردود می‌داند، و رویکردهای فضیلت‌مدارانه و آخرت‌مآبانه را کمال‌گرایانه تبیین می‌کند. او هدف رویکرد فضیلت‌مدار را کمال دنیوی و هدف رویکرد آخرت‌مآبانه را کمال اخروی می‌داند. این در حالی است که رویکرد توحیدمحور در معناشناسی اخلاق بر حب الهی برای وصول به خدا تأکید دارد. فضایل و رذایل اخلاقی نزد علامه به صورت مقایسه‌ای به دست می‌آیند، پس از سنخ مفاهیم فلسفی‌اند. از این رو باید به روش مفاهیم فلسفی معناشناسی شوند. به همین جهت، علامه معنای این مفاهیم را به روش مقایسه میان رفتار اختیاری با هدف اخلاق خاص اسلامی که متناسب با ذات انسانی است انتزاع می‌کند. به نظر می‌رسد علامه نقش عرف و شهود را در معناشناسی فضایل و رذایل مشخص نکرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Review of the Semantics of Moral Virtues and Vices from the Perspective of Allameh Tabatabai

نویسنده [English]

  • Hossein Ahmadi

Assistant Professor, Department of Philosophy of Ethics, The Research Center for the Encyclopedia of the Islamic Intellectual Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.

چکیده [English]

Moral semantics is one of the topics of moral philosophy that studies the definition of moral concepts, explains the truth, and determines the range of these concepts. Based on an analytical approach and an intellectual explanation, this study addresses the questions of the significance of moral virtues and vices and how we should understand them from the viewpoint of Allameh Tabatabai. Because of its unrealistic and relativistic nature, which leads to chaos, Allameh rejects the sociological approach to the semantics of moral virtues and vices. Instead, he explains the virtue-based and after-life-based approaches through perfection. In his view, the virtue-based and after-life approaches aim to attain worldly and after-life perfection. In moral semantics, however, the monotheistic approach emphasizes divine love as a means of approaching God. According to Allameh, virtues and vices are determined through comparison; therefore, they are philosophical concepts. Hence, the same method applied to philosophical concepts should be used here. In this respect, Allameh abstracts the meaning of these concepts by comparing voluntary behavior with the aim of the Islamic specific morality that is commensurate with human nature. It seems that Allameh has not specified the role of custom and intuition in the semantics of virtues and vices.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Moral Semantics
  • Semantics of Moral Virtues
  • Semantics of Moral Vices
  • Method of Moral Semantics
  • Allameh Tabatabai
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. 1405 ق. الشفا (منطق). ج. 3. تصحیح ابراهیم مدکور. قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
احمدی، حسین. 1393. «معناشناسی الزام اخلاقی با تفسیری نو از دیدگاه علامه طباطبایی». پژوهشنامه اخلاق 23.
ساجدی، ابوالفضل. 1395. «زبان دین» و قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طباطبایی، محمدحسین. 1390 ق. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
فرانکنا، ویلیام کی. 1383. فلسفه اخلاق. ترجمه هادی صادقی. قم: طه.
فیاضی، غلامرضا. 1386. درآمدی بر معرفت‌شناسی. تدوین مرتضی رضایی و احمدحسین شریفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1389. آموزش فلسفه. ج. 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1384-الف. شرح برهان شفا. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. 1384-ب. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تدوین و نگارش احمد حسین شریفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
غروی اصفهانی، محمد حسین. ۱۳۷۴. نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. ج. 2. قم: مؤسسه سید الشهداء (ع).
Becker, Lawrence C., and Charlotte B. Becker. 2001. Encyclopedia of Ethics. Routledge.