چیستی و امکان کلام وجودی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه معرفت‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران.

چکیده

در علم کلام دو رویکرد از یکدیگر قابل تفکیک‌اند: رویکرد مابعدالطبیعی که محصول تفکر انتزاعی و مفهومی در باب خدا و معتقدات دینی است و رویکرد وجودی که مبتنی بر تفکر انضمامی دربارۀ این امور است. بر این اساس، پرسش اصلی نوشتار حاضر این است که آیا کلام اسلامی می‌تواند از ظرفیت رویکرد وجودی در فهم، تفسیر و تبیین اعتقادات دینی بهره گیرد یا نه. مبنای کلام وجودی در تفکر اسلامی این است که در قرآن و حدیث، تعاببیر و مضامین فراوانی به چشم می‌خورند که بیشتر با رویکرد وجودی متناسب‌اند تا رویکرد مابعدالطبیعی. در این صورت، به نظر می‌رسد که می‌توان از چیستی و امکان کلام وجودی در تفکر اسلامی سخن گفت. در جهان غرب، الهیات اگزیستانس عملاً در قرن بیستم تحقق یافته است؛ اما در عالَم اسلام، کلام وجودی، هرچند امری ممکن به نظر می‌رسد، لیکن تا کنون تحقق نیافته است. نوشتار حاضر به مباحثی همچون چیستی، مختصات و روش کلام وجودی، تفاوت آن با دانش‌های مشابه، تعابیر و مضامین آن، عوامل مقوّم و عوامل مؤثر آن، امکان و فرآیند تحقق آن، و نهایتاً کارآمدی و اثربخشی آن پرداخته است. روش تحقیق، از حیث گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و از حیث ماهیتْ عقلی-فلسفی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Nature and Possibility of Existential Kalām

نویسنده [English]

  • Mahdi Abbaszadeh

Associate professor of the Epistemology department of the Islamic Research Institute for Culture and Thought, Tehran, Iran

چکیده [English]

The metaphysical approach, the product of abstract and conceptual thinking about God and religious beliefs, and the existential approach, based on concrete reflection about these subjects, are two different approaches in Ilm al-Kalām. My concern in this article is whether or not Islamic Kalām can receive the advantages of the existential approach in understanding, interpreting, and explaining religious beliefs. The basis of the existential Kalām in Islamic thought is the existence of many expressions and ideas in the Qur'an and Hadith that are more appropriate to deal with using the existential approach. Existential theology has been practicing since the twentieth century in western communities, but despite the capacity of Islamic tradition for this kind of Kalām, it has not been yet fulfilled in Muslim societies. This article deals with nature, characters, content, constituting and effectual parts, and method of existential Kalām, its difference from similar disciplines, the possibility and procedure of its accomplishment, and its efficiency. Concerning the data collection and the content, the article uses library research and analytical methods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ilm al-Kalām
  • Metaphysical Kalām
  • Existential Kalām
  • God
  • Religious Beliefs
پازوکی، شهرام. 1374. «مقدمه‌ای در باب الهیات». در کلام جدید در گذر اندیشه‌ها، به اهتمام علی اوجبی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.
جرجانی، علی بن محمد بن علی. 1423 ق. التعریفات. تحقیق و تقدیم ابراهیم الآبیاری. بیروت: دار الکتب العربی.
حلبی، علی‌اصغر. 1373. تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام. تهران: اساطیر.
دادبه، علی‌اصغر. 1374. فخر رازی. تهران: طرح نو.
صدرالمتألهین. 1360. الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، چ. 2. تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین آشتیانی. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
عباس‌زاده، مهدی. 1391. «بررسی مفهوم خدا در الهیات وجودگرا (مک کواری) و نقد آن از منظر حکمت اسلامی». قبسات 64.
عباس‌زاده، مهدی. 1394. «خودی و ایمان در الهیّات وجودگرا (بررسی موردی: مک‌کواری)». قبسات 77.
عباس‌زاده، مهدی. 1395-الف. تأثیر ابن‌سینا بر فلسفۀ دنس اسکوتوس، چ 2. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
عباس‌زاده، مهدی. 1395-ب. نظام معرفت‌شناسی اشراقی سهروردی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
عباس‌زاده، مهدی. 1395-ج. «مبانی الهیات وجودگرا در تفکر مک‌کواری». قبسات 81.
عباس‌زاده، مهدی. 1396. الهیات اگزیستانس، سیری تطبیقی انتقادی در افکار و آرای جان مک‌کواری. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
علامۀ حلی. 1385. الباب الحادی عشر، مع شرحیه النافع یوم الحشر لمقداد بن عبدالله السیوری و مفتاح الباب لأبی الفتح بن مخدوم الحسینی. تحقیق و تقدیم مهدی محقق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قائمی‌نیا، علیرضا. 1396. استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآن. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
لاهیجی، عبدالرزاق. 1428 ق. شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، الجزء الأول، چ 2. تقدیم و اشراف جعفر سبحانی و تحقیق اکبر اسدزاده. قم: مؤسسه الإمام صادق.
مک‌کواری، جان. 1376. مارتین هایدگر. ترجمۀ محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: گروس.
مک‌کواری، جان. 1377. فلسفۀ وجودی. ترجمۀ محمدسعید حنایی کاشانی. تهران: هرمس.
مک‌کواری، جان. 1378. تفکر دینی در قرن بیستم. ترجمۀ بهزاد سالکی. تهران: امیرکبیر.
میشل، توماس. 1377. کلام مسیحی. ترجمۀ حسین توفیقی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
Macquarrie, John. 1977. Principles of Christian Theology, Second Edition. New York: Charles Scribners Sons.
Macquarrie, John. 1955. An Existentialist Theology: A Comparison of Heidegger and Bultmann. London: SCM Press.